Het schaakspel als metafoor voor het leven (verslag teambattle 2-5-’21)

Door Harry Appelo, alias HarryateU

Afgelopen zondag 2 mei betrad Paul Keres weer de Teambattle-arena, waaruit deze week HWP Sas van Gent als winnaar naar buiten trad – onze felicitaties gaan naar hen – en, na het Leidsch Schaakgenootschap, als derde eindigde. In totaal speelden wij 306 partijen, waarvan er in dit verslag een paar worden uitgekozen ter illustratie van het motto van deze week: het schaakspel als metafoor voor het leven.

I can resist anything, but playing chess, naar analogie van Wilde’s beroemde uitspraak. Het soms adembenemende spel stuwt op tot grote hoogten, maar kan eveneens leiden, zoals de meeste passies, tot totale uitputting. Het spel nodigt uit een intuïtieve verbinding te leggen tussen planmatig strategisch denken en creativiteit. Het scherpt het inzicht en vergroot het analytisch vermogen, en als je in de flow komt is de schoonheid van de combinaties hallucinerend. Op het scherp van de snede strijd je om winst of verlies. Moed wordt beloond, overmoed genadeloos afgestraft. Winnen is zweven, verliezen is pijn lijden en vervuld worden van zelfverwijt, in mijn geval zelfs van zelfhaat. Je raakt vertrouwd met de aberraties van je eigen geest, die maken dat je onwaarschijnlijk goede zetten bedenkt, maar ook in volle overtuiging de grootste fout maakt, zij het dat dat pas achteraf blijkt, in de post-mortem en dan met name dankzij de heldere en onmogelijk te weerspreken uitleg van de opperzieneres, mw. Stockfish, de 13e. En dan toch na een nederlaag je tegenstander feliciteren met zijn/haar overwinning ….. daar is karakter voor nodig, noblesse oblige, we hebben het over het edele schaakspel.

In de geselecteerde partijen wordt de stelling van Bianca de Jong-Muhren aanschouwelijk gemaakt dat analytisch en creatief denken geen van nature mannelijke eigenschappen zijn, zoals sommigen onder ons denken, maar vaardigheden die je opdoet door te schaken, en dan met name indien je in je kindertijd begint, want dan worden er verbindingen gelegd tussen de linker- en rechterhersenhelft, dus met zowel het analytisch vermogen als de creativiteit. Daarnaast gaan we verschillende stijlen zien. De een probeert de tegenstander te verleiden om af te dalen tot in de 3e ring van Dante’s hel want op die plek is een fout snel gemaakt, tenminste als je niet vertrouwd bent om in de hel te verkeren. Een andere stijl, laten we zeggen de romantische stijl, kenmerkt zich door wilde stellingen die beide spelers dwingt puur op eigen kracht en intuïtie te spelen. En tot slot zien we een stijl waarin rationaliteit domineert, i.e. zoveel mogelijk de objectief beste zet doen.

Ik durf de stelling te verdedigen, dat analoog aan de uitspraak ‘Toon mij uw boeken en ik zal zeggen wie u bent’, de gekozen stijl op het bord verraadt hoe de speler in het leven staat, wat zijn of haar karakter is, hoe die over zichzelf denkt, of die voor zekerheid of voor risicovolle winst gaat, meer om controle geeft dan om avontuur, agressie in het spel legt en de koning van de tegenstander meteen naar de strot vliegt of eerder fluweelzacht, minutieus en langzaam een drukstelling opbouwt, het spel uiteindelijk als een kunstwerk ziet, een fraai vormgegeven samenstel van zetten uit bijna oneindig veel mogelijkheden, of elke schaakpartij ingaat als een gevecht om de macht. Kortom, het leven ook als spel zien, of het spel als het leven zien. Maar waarschijnlijk willen uiteindelijk de meeste mensen de verrassing alleen tegen de achtergrond van de verzekering. Laten we maar wat partijen gaan bekijken.

Om te beginnen is de partij van Jan, alias jp49, tegen Rafael Varane, een mooie illustratie van de ondoorgrondelijkheid van het schaakspel. Jan, die zoals een iegelijk weet, geen loper van een paard kan onderscheiden, en termen gebruikt als ‘voedzame zetten’ (zelfs tijdens het schaken denkt hij maar aan één ding), en wiens rating ongeveer 200 punten lager is dan die van meneer Varane, overvalt zijn opponent op zet 13 op een wijze waar menig generaal zonder scrupules zijn hoed voor zou afnemen. Als een donderslag bij heldere hemel verschijnt een soldaat op veld c5 om meteen op de volgende zet door te stoten naar c4 en daarmee de strijd in hogere zin beslist. Zijn dameoffer even later is als het spelen van de kat met de muis, zie hier de verrassing tegen de achtergrond van de verzekering. Dat hij evenwel op de 32e zet niet Te1 speelde, doet vermoeden dat zijn rechterhersenhelft niet helemaal goed aansluit met de linker, al zou je dat niet direct zeggen als je Jan tegenkomt. Al met al een knappe prestatie, let wel voor iemand die niet kan schaken.

De tweede partij illustreert de betekenis van moed en geduld uitoefenen om te wachten op de kans die er altijd kan komen, zelfs tegen een speler van een hogere divisie. Peter, spelend als Beltpeter en een vaste waarde binnen PK, toont wat dat betreft zijn vaardigheid door de 460 hoger gerate Mazoetan met zijn zet 29. Dg1 te verleiden om de duisternis in te stappen, zeg maar de 3e ring van de hel te betreden. Vier zetten later is Mazoetan gedwongen de handdoek in de ring te gooien, de 4e ring wel te verstaan.

De derde te bespreken partij is een toonbeeld van romantisch schaak. Michel, alias Tharazor, die overigens met een tpr van 2603 en het verschalken van drie fide-meesters een puike prestatie leverde, confronteert af en toe zijn tegenstanders met wilde zetten die mw. Stockfish de ogen doet knipperen, maar die van zijn tegenstanders ook. Ze raken verblind als een leeuw die op een horde zebra’s afrent, maar gaandeweg geen enkele zebra meer kan onderscheiden, de lijnen vloeien in elkaar over. Totaal ontredderd en vertwijfeld druipt de koning van de wildernis af. In deze partij speelt fm LuukDeGrote de rol van de koning. Michel laat zijn zwarte loper op g7 de hoofdrol vervullen om zijn zebra’s te laten ontsnappen en 10 ratingpunten bij te laten schrijven. Zie hoe wreed de natuur kan zijn:

Dat Michel ook een kraakheldere partij kan spelen bewijst hij tegen dzielnica13:

Ook niet ontbreken mag in dit overzicht twee partijen van Judith, die verschuilend achter de naam Juutje76, eerst de overmoedige 19e zet (g4) van VavaOcel volgens de regels der kunst meedogenloos afstraft, zie de partij:

om vervolgens ook WIM RosaJR (>2330 rating) gedecideerd en in een strak tijdschema tegen het canvas te drukken en na een gierende tijdnoodfase te dwingen tot overgave. Klasse hoor:

De zevende partij, die van Jan Jaap tegen fm Maurice93 (rat. 2553) laat zien dat het schaakspel ook vooral psychologische eisen stelt aan de speler. Het is de kunst is om onder druk toch nuchter te blijven denken en te blijven kijken. Na een keurig gevoerde opening staat Jan Jaap die met zwart speelt, op het punt om de oogst binnen te halen na wits 23e zet. Maar hij speelt Lh6 en vergooit daarmee zijn voordeel! ‘Soms doe je de stomste zetten die er zijn’, mopperde de matador in de post-mortem-zoom, het forum waar de grootste inzichten ontstaan. Gelukkig maakte zijn opponent direct daarop ook een fout en zag het er weer kansrijk uit. Uiteindelijk wist Jan Jaap de vis op het droge te slepen. Een mooie prestatie, én 9 puntjes erbij:

De achtste partij is van Peter, alias PepperoniSaysCheese, tegen synapsid is een illustratie van moed, om niet te zeggen van overmoed. Nadat hij de zwarte aanval heeft teruggeslagen en een prachtig paard op e3 heeft gestationeerd, slaat hij met zijn dame de b7-pion. Deze actie kán wijzen op een karakterfout, te weten een kwetsbaar makend hechten aan materieel voordeel, terwijl, zoals reeds sinds Plato bekend is, de homo sapiens zijn ware bestemming enkel vindt in het zoeken naar de Idee van de Overwinning, of kan wijzen op juist een déugd, te weten de moed om de angst voor de counter te overwinnen en al zegevierend eeuwige roem te vergaren (al zal het daarom niet mogen gaan, zoals gezegd, het gaat om de Idee). Peter kennende ben ik er zeker van dat hij uit het goede hout is gesneden en dat hij zich niet ervan heeft laten weerhouden to do what a man has got to do, dus meerdere getuigenissen hebben wij niet van node. Zie hier de partij:

Met uw welnemen breng ik als negende partij graag de partij van Eric, alias Slowmindit, tegen IM Zeveraar-Glen in, omdat deze partij mooi illustreert waarom vroeger David van Goliath kon winnen. Ook Eric treedt zijn opponent onverschrokken tegemoet, ook al heeft deze 450 ratingpunten meer. Hij legt dwingend zijn wil op door zijn loper op e4 te plaatsen (zet 12) en laat wit rustig spartelen om zich daar onder uit te spelen (met kunstgrepen die de witte stelling bepaald niet verbeteren). En al worden er kansen gemist (op zet 18 had Eric met Pe4: al een grote stap naar de victorie kunnen zetten en op zet 43 had Glen met Te1 de winst kunnen pakken, die hij nu vergooide met de zet Lf3) en heeft Eric vanaf zet 40 nog maar 10 seconden over, toch komt hij onder die enorme druk als overwinnaar uit de strijd, want zo dienen we deze partij te kwalificeren. Chapeau, Eric.

Als tiende, en laatste, partij, wil ik, zonder de anderen die ook een flinke steen hebben bijgedragen aan de teamprestatie, zoals bv. Joris die grootmeester en im’s terzijde schoof en na zo’n 10 partijen een tpr van +2700 had, en Gerben die een voorbeeldige partij speelde tegen GM JohanDerksen (zie hieronder de partijlink), en anderen te kort te doen, hier als afsluiting van dit verslag een partij van onze voorzitter Niels, landelijk bekend onder de naam Nondrovski, vermelden. Zijn performance was outstanding. Hij bleef tien partijen achter elkaar ongeslagen en behaalde daarmee 37 punten, totdat hij in de laatste partij door IM Papagayo een halt werd toegeroepen. Dus een moyenne van 3 (ter vergelijking: als speler van enige bekendheid had ik had zelf 20 partijen nodig om 9 punten te scoren, dus een moyenne van 0,45, ik bedoel maar). Het is lastig om een keuze te maken uit zijn partijen, althans gelet op ons motto van vandaag. Het valt mij op dat Niels flexibel is in zijn benadering van zijn opponenten en misschien is dat wel een factor van betekenis. Hij kan zowel iemand overvallen met wilde ‘romantische’ zetten en vele tactische wendingen, waarbij hij niet schuwt een kwaliteit in te leveren in ruil voor spel (en de tegenstander onder een enorme tijdsdruk laat bezwijken, zie bijvoorbeeld zijn partij tegen MissCalculation), als een partij bouwen als een huis, met een stevige fundering en dan steen voor steen laten oprijzen om ten slotte de vlag van victorie op het dak te plaatsen. Zijn partij tegen Mazoetan is daar een voorbeeld van:

…maar de mooiste en indrukwekkendste prestatie vind ik persoonlijk toch zijn winst tegen Casper Schoppen, alias LSGeneraal, met een rating van 2755. We komen er in na de 17e zet van zwart. Niels staat dan nog steeds op 3 minuten en 3 seconden als hij b5 speelt en zwart volledig tegen de touwen zet. Hij heeft goed gezien dat zijn witte loper op g2 domineert en geeft een paard voor 2 pionnen om zijn eigen pionnen de zwarte stelling te laten overspoelen. Zwart werd volledig overspeeld en ging kansloos ten onder. Een juweel van een partij!

Degene die misschien geraakt of geboeid zijn door de opmerkingen en bespiegelingen in dit verslag en daar graag nog eens meer over willen lezen, kan ik van harte aanbevelen om het boek ‘Wat schaken je leert over het leven’ van schaakgrootmeester en filosoof Jonathan Rowson ter hand te nemen (link).

4 thoughts on “Het schaakspel als metafoor voor het leven (verslag teambattle 2-5-’21)

  1. Goed en doorwrocht geheel,Harry! En moeilijke woorden en zinswendingen worden niet uit de weggegaan.Bravo! Twee kanttekenigen:de speelstijl is vaak omgekeerd evenredig aan de aard van de speler.;de bloedeloze kantoorsul is de rabiate aanvalspeler,de mondaine durfal een suffe schuiver.De psychologie heeft hier een schaakterm voor:compensatie. Voorts waarschuw ik er andermaal voor je ziel niet aan Stockfish en familie uit te leveren.

  2. Bedankt voor je compliment, Jaap, en je psychologische observatie en duiding van de schaakspeler. Tante Stockfish’ haar woorden neem ik, in lijn met jouw advies, vanwege de ondoorgrondelijkheid ervan vaak al voor kennisgeving aan (al moet ik haar nageven dat zij mij soms verbluft kan achterlaten nadat ze heeft laten zien hoe ik mat in een paar zetten had kunnen geven), maar Jan, de jp49 (zó, is hij al 72 jaar?) dringt er na elke Teambattle in de zoom op aan om ook haar mening te vragen. En dat begrijp ik, in zijn geval dan, ook wel weer.

  3. Inderdaad een fraai verslag, Harry! Ik had het privilege het als eerste te zien, waarvoor dank.

    Tja, Tante Stockfish. Die wil dat ik het suffige 23,… Td8 uitvoer, wat inderdaad beter is, maar dat is toch geen zet voor op een vrolijke zondagavond? Op basis hiervan vermoed ik dat ik tot de categorie van de bloedeloze kantoorlullen behoor, wat ik inderdaad niet kan ontkennen.

  4. Ik had al eea van Rowson gelezen, maar dit boek kende ik nog niet.

    “‘‘In schaken beseft men dat elke opvoeding uiteindelijk zelfopvoeding is.’’  Jaja…die Rowson.

    Dank Harry! Goeie tip.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.